> ## Content Index > Fetch the complete content index at: https://www.botantimes.com/llms.txt > Use this file to discover other available public pages before exploring further. # DI OKYANOSA DÎJÎTAL DA BAHOZA ENFORMASYONÊ Û QAPTANÊ NEZAN - URL: https://www.botantimes.com/di-okyanosa-dijital-da-bahoza-enformasyone-u-qaptane-nezan/ - Published: 2021-10-23T09:07:25.000Z - Updated: 2021-10-23T09:07:25.000Z - Author: Botan Times - Tags: E-kitêb, Nûçe, #Migrated-1779047441378, #wp, #wp-post, #Import 2026-05-17 22:50 **ALI DURAN TOPUZ\*** **GAZETE DUVAR** **\***Ali Duran Topuz li Zanîngeha Stenbolê Beşa Hiqûqê xwendiye. Ji sala 1994an ve ew li gel parêzrîyê jî di gelek radyo û rojnameyan de jî xebitiye. Di avakirina rojnameyên Akşam û Radikalê de jî cî girtiye û di Radîkalê de gerînendetîya karên nivîsê kiriye. Di Radyo Sputnik û IMCyê de pêşkêşvanîyê dike. Her weha ew di gelek kovaran de jî li ser hiqûq, jiyana xebatê û sîyasetê jî dinivîse û berpirsê weşana Gazete Duvarê ye. ![](https://botantimes.com/wp-content/uploads/2021/10/download-3.jpeg) Gazete Duvar/ Ali Duran Topuz Hûn hêvî dikin ez ê li bin sernavên ku bi sê peyvan ve hatiye saz kirin ji we ra biaxivim û ev axaftina min jî ne axaftineke alelade be û ne jî ji rêzê be lê divê axaftineke taybet, wekî dersê be. Wisa xûya ye ez ê bi daxwaza lêborînan dest pê bikim. Ne bi lêborînekê bi lêborînan. Lêborîna ewil ji bo sernameya mijara me: Rêveberîya Medyaya Dîgîtal. Erê min nav lê nekir, lê ji ber ku min erênî daye vê sernavê, barê agahdarkirinê li histûyê min da darda ye. Qala medyayê kirin ne zor e, asan e. Qala rêvereberiyê jî dîsa weha ye lê gava ku mijar hat ser peyva dîgîtalê, her tişt diguhere, berevajî dibe. Wekî ku hûn ji min baştir dizanin, piştî destpêkirina çaxên medyaya dîgîtal tiştên ku em wekî pişta destên xwe dizanin bi reng û toreyên nû derdikevin hemberî me, êdî em nizanin ew dest e an ço ye. Heke dest be û ço be jî ya kî an kê ye em qet nizanin. Axirî ji wê rojê vir ve li ser mijara me her ku diçe pirs zêde dibin, bersiv kêm dibin. Divê ez ji serî da ji we ra bêjim: di hişê min de pirs pir zêde ne û xwezî bersivek jî hebûya lê tune. Bi rastî ez him nikarim him jî naxwazim bersiva pirsan bidim lê ez dixwazim pirsên ku di hişên we de ne yekî lê zêde bikim. **TIŞTÊ KU EZ DIZANIM Û HÛN NIZANIN ÇI YE?** Dive ez lêborînekê jî ji bo xusûsîyeta axaftina xwe ji we bixwazim, min qebûl kir ku ez ê dersekê bidim. Dersdayîn, wekî din hînkirin. Kî dersê didin? yên ku dizanin. Kî dersê digirin? yên ku nizanin lê dixazin hîn bibin. Lê tiştên ku ez dizanim û hûn nizanin çi ye? Bi rastî, ez jî wî tiştî nizanim. Tenê tiştekî dizanim ku ew her çibe bila bibe bi “medyaya dîgîtal” ve girêdayî ye. Erê, ez jî bi qasî we dizanim medya çi ye, rêveberî çi ye û heger mijara me medyaya konvansiyonal, yanî ya peymanî an jî lihevkirî bûya min ê bi asanî bigota belê, ez dûr û dirêj qala qeyde û qanûn û hûrûmûrên wê bikim. **ROJ BI ROJ PIRS ZÊDE DIBIN** **LÊ BERSIV ZÊDE NABIN** Lîsteya lêborînan lîsteyek dirêj e, min jê tenê du heb vebijêrtin. Niha hûn ê ji min bipirsin: gelo tu bo çi hatî madem qet tiştekî nizanî? Ez jî wekî we ji bo lêgerîna bersiva pirsên ku wek baranê ji her deverên darê dinê dibarin hatim hemberî we. Ew pênc sal in ku ez di nav zikê medyaya dîgîtal da me, lê çi heye berî pênc salan ji xeynî blogekê tu têkîlîyê min bi karûbarên medyaya digital ve tune bû. Ev blog jî ne blog bû, min ev ji xwe re wekî defterekê bi kar dianî. Gava ku min erêniya xwe da projeya GazeteDuvarê, min di derheqê damezrandin û rêvebirina malperên dîgîtal a rojnamegeriyê de tiştek nizanibû. Ji wê rojê heta îro ez û hevalên xwe yên em bi hev re dixebitin, li bersiva van pirsan digerin. Roj bi roj pirs zêde dibin, bersiv na. **GAVA KU MIN SERNAVÊN** **MAMOSTEYÊN HÊJA DÎT…** Piştî ku min banga Kargeha Rojnamegeriya Kurdi ya Dîgîtal qebûl kir, min got ez berê sernavên dersên din bibînim, paşê dest bi amadehîya xwe bikim. Gava ku min sernavên mamosteyên din ên hêja dît, hêvîyê min firîya, teselîya min ket. Dersên ku di vê kargehê de hatine dayîn an jî yên ku werin dayîn bi rastî jî ders in: Herkes dikare ji wan dersan tiştên bi feyde hîn bibe. Em du sernavan ji nav wan bigirin: “Zayenda civakî, jin û civaka kurdan” an jî “Gelo jinên kurd li medyaya Ewropayê çawa cih digirin?” Gelo kî naxwaze wan meseleyan bizanibe an jî hîn bibe? Aha çend sernavên din: **»** PodCastên kurdî çawa tên amadekirin? **»** Taybetmendîyên wêneyên ji bo medyaya dîjîtal çi ne? **»** Weşana zindî ya li Medyaya Civakî divê çawa be? **»** Amadekirin û pêşkêşkirina vîdeo-nûçeyan **RÊVEBIRÎN TÊ HÎNBÛYÎN, NAYÊ HÎNKIRIN** Ev her mijar şayesteyê hînbûnê ye. Di her mijarê de zanatî, hûnerî heye û kesek ji van yekî hîn bibe dikare ji xwe ra kareke baş bibîne û vê karê xwe jî baş çêbike. Hînbûna nûçe nivîsîn, wêne girtin, video çêkirin û tiştên dîtbarî taybet in û bi kêr in. Lê mijara min? Nebe ku mijara min tiştekî ne berbiçav, tiştek bêtaybet û bêkêr be? Bê henek, ew rast e! Belê, bi kurt u kurmancî bêjim, rêvebirîn belkî tê hînbûyîn, nayê hînkirin. Ji ber ku ew ne mijareke mişexes e, ne mijareke berbiçav e û ne jî bi hunerekê ve têkiliyên wê hene. Di qeyde û qanûnên rêvebirina medyaya kevn de zêde tevlihevî tûne bû: ev jî ji alîyekî ve dişibîya rêvebirina leşkerîyê, ji alîyekê ve dişibîya rêvebirîya dibistanan an jî rêvebirina perwerdegehê û ji alîyekê ve jî dişibîya rêvebirina karîstanê. **MEDYAYA PEYMANÎ WEK PÎRAMÎDEKÊ YE** Teşeya avahiya medyaya peymanî wek pîramidekê ye: li qata binî kesên bêrayedar lê biwezîfe xwe şûnda digirin. Li ser her qatî kesên bikarbidestî cî digirin, ew kes ji jor ve talîmat û agahîyan digirin, ber bi jêr ve talimat, ferman û agahîyan didin. Yen jêrin jî karûbarên xwe û raporê xwe pêşkeşî yên li jor dikin. Li ser tapê pîramîdê jî berpirsê gîştî heye. Ew pîramîda li leşkergehê jî eynî wisa ye, li mektebê jî û li kargehê jî. Bi vê mekanîzmayê yan rojnameyek tê çêkirin an jî weşanên radyo û televizyonekê tên domandin. Berpirsyarê hemûyan wekî serleşkeran talîmatan dide, wekî hostayan agahdarîyê dike, wekî mamosteyan dersan dide. Ne ku divê yekî/ yeke demoqrat be; belê ger demoqrat be baştir e lê ne hewce ye. Lê roja îro, di rojên dîgîtalan de teşeya vê medyaya serobino bûye, berevajî bûye. Baş e ku wiha bûye. Em roja iro rojnameyeke bîst û çar rupelî bigirin ber çavên xwe, tê de herî zede 240 nûçe, bîst û pênc an jî sî û pênc wêne, nêzikî deh quncnivîs an jî gotarên şîroveyan cî digire. Her nûçe ji qat û pêlingên pîramîdê tê bêjingkirin. Rêveberê gîştî, piştî her kesî rûpelan an jî nûçeyan dibîne. Tê gotin ku her tim biryara dawî ya rêveberê giştî ye lê a rastî ev biryar jî girêdayê biryarên ku di her qatên pîramîde da hatine girtinê ye. Sazgerîya vê pîramîda medyaya kevn pir baş dixebitî, ji ber ku ev ji dîroka medayaya konvansiyonel hatibû hilberandin. Lê ji bo weşanên dîgîtal ev mekanizmaya kevn weke rojên berê xweş nedixebitî. Çima? Nûçeyên kû di pêvajoya bîst û çar saetî da em datînin li ser malperekê, têrî belkî sê belkî çar rojnameyan dike. Min go nûçe lê nav van da wêne, dîmen û tiştên bideng yanê podcast jî hene. ![](https://botantimes.com/wp-content/uploads/2021/10/download-1.jpeg) **GAVA KU BAHOZ DERKET,** **KEŞTÎ RASTÎ KEVIREKÎ HAT…** Di medyaya dîgîtal de yê/ya ku li ser tapa pîramîdê rûdine, hebekî dişibe qaptanê kelek û keştîyan. Gava ku her tişt û her kes li şûna xwe û li ser karên xwe ne, tu karê wî qaptanê me tûne ye, xeynî ku di koşika xwe da rûniştîye û destên xwe danîye serhev. Gava ku tiştên nediyar xuya bûn, gava ku muretebat ket dudilîyan, gava ku bahoz derket, gava ku keştî rastî kevir û kuçan hat encax wê gavê divê ew ji kamaraya xwe derbikeve. Dîsa bi kurt u kurmancî, gava meseleyeke bêbersiv derket holê ev wê gavê dikare rola xwe bilîze. Ev rol jî yek e: ew ê barê wergirtina biryarên soxîn bigire histûyê xwe, bikeve di bin barê mesuliyete de. Ji ber ku muretebat her tiştî ji wî/wê baştir dizane, ew mecbûr e ku berê hizir, ramanên û bersivên muretebata xwe hîn bibe û paşê biryara xwe ya dawî bide. Îro kes nikare medyaya dîgîtal wekî medyaya edetî bi rê ve bibe. Di rojên berê da talîmat û ferman bes bû, lê îro kes nikare bi talîmat û fermanan keştîya medyaya dîgîtalê bi rê ve bibe. Rola qaptanê me berê dişibîya roleke teknîk an jî burokratîk lê îro ew rol ji binî ve guherîye û dişibe rolek sîyasî. Pîramîda me hilweşîyaye û him di nav xwe da û him jî di nav hev da pîramîden nû derketine holê û her ku diçe yên nû dikin derbikevin. **MEDYAYA DÎJÎTAL** **DI NAV BARAN Û BAHOZAN DE YE** Di dawîyê de qaptanê me yê bêkar, di çaxa medyaya dîgîtal da bi çavekê bitevayî betal wetal dimîne; ji aliyê din ve jî her gav divê li ser karê xwe be. Ji ber ku medyaya dîgîtal her di nav berf û baran û bahozan da ye. Divê em niha parîkî li ser peyva dîgîtalê bisekinin. Peyva digital maneya xwe ya ku îro em bikartînin di nav sîh an jî çil salên dawî de wergirtiye. Berî wê peyveke matematîkê bû. Peyva medyayê jî wateya xwe ji danûstandina enformationê, yanê amadekirin û belavkirina agahîyan digire. Dema ku peyva dîgîtal ku hatîye ber peyva medyayê, maneya medyayê neguherîye lê xeynî ji maneyê her tiştê wê guherîye. Guherîna herî mezin, guherîna “medium” ê bû. Me ku qeziya Marshall Mc Luhan anî bîra xwe em dikarin maneya vê guherînê zelal bikin: “Medya, mesaj e.” Yanî, xeynî ji mesajên ku wekî nûçe, agahî û tiştên din ên ku li ser medyayê tên û diçin, mesajeke din jî heye û ev jî forma medyayê bixwe ye, yanê medyum bixwe ye. Medyuma ku guherî divê her tişt jî biguherîne û wilo jî bû. Îro ji vê guhertinê re şoreş jî tê gotin. Ev rast e jî. Dahêna nivîsê, îcada nivîsê pênc hezar û pênc sed sal berê niha bû. Ev şoreşeke pir mezin bû. Dahêna elfabetê nezîkê sê hezar sal berê bû. Dahêna xetê an ji kaxazê digihîje du hezar salan. Matbaa neh sed salan berê îro hat dahenandin, matbaa ya bi tîpen bizêv, biliv, pênc sed sal in ku hatine cem hev û matbaa û makineya dukelê ji çar sed sal in li ba hev dişixulin. Niha jî sîlîkon û ceryan hatin cem hev û şoreşa dijital derket holê ![](https://botantimes.com/wp-content/uploads/2021/10/download.jpeg) **PEYDABÛNA ROJNAMEYAN** **Û PARÇEBÛNA ZANÎNÊ** Her yek şoreşeke dîrokî ye. Îcada nivîsê û peydabûna dewletê li ba hev in: Sumer, Asur, Hitit… Bi kaxazê ve dewletên emperyal li cem hev in: Misir, Çîn, Rom, împaratorîyen Misilmanan… matbaa û dûkel, ku ji rojnamegerî jî herduyan derket, tev emperyalizma du gelên rojavayî derketin sehneya dîrokê. Peydabûna rojnameyan û parçebûn an jî ji hev cûdabûna zanînê di heman demê de ne: Zanîna zanîstî (knowledge) û agahdarî yan jî hayjêhebûn (information). Rojname, li ser enformasyonê hat damezrandin. Piştî ku rojname peyda bû, du fîgur ji hev cuda bûn: Nivîskar û xwendevan. Piştî ku radyo û televîzyon peyda bûn guhdar û temaşevan derketin holê. Lê qeyde û qanunên rojname, radyo û televizyonê dîsa nêzikî hev bûn û ew jî di dîroka rojnamegerîyê de pêk hatibûn. Bingeha wan dîsa rojnamegerî bû. Lê îro roj, guherîna herî mezin dîsa di zanînê de çêdibe: Divê rojnameyeke dîgîtal him zanîna zanistî û him jî enformationê bi hev re bikarbîne. Enformation îro ne tenê karê sazûmanên rojnamegerîyê ye, lê dewlet, şîrket, rêxistinên sîvîl û takekesên civatê bixwe bilez û bez her gavê informationê çêdikin û belav dikin. **HERKES HIM XWENDEVAN E HIM JÎ NIVÎSKAR E** Rojnamegerîya konvantionel nivîskar û xwendevan ji hev cûda kiribû, rojnamegerîya dîgîtal dawîya wê cudahîyê anî; îro herkes him xwendevan e him nivîskar e. İnformation îro wek baranê li ser herkesî da dibare. Ew baran jî ne baraneke xweş û geş e lê baraneke xeternak e, wekî Paul Virilo dibêje ew barana wek bombeyan li ser her kesî û her civatê dadiweşe. Rêveberîya medyaya dîgîtal îro berî her tiştî divê sînora xwe keşf ke û dîyar bike. Di medyaya kevn de sînor li ber çavan bû, hejmara rûpelan bisînor bû, radyo û televizyon jî bi dema xwe ya weşanê ve hatibûn sînor kirin. Lê di medyaya dîgîtal da qet sînor tüne ne, divê rêveberîya wê sinorên wê kifş bike. Guherîneke mezin jî di mijara demê de derket holê: berê taybetîya medyayê şipbûn bû, tewsa wê bû. Fonksiyoneke rêvebirina medyaya konvantionelê, zêdekirina tewsa her tiştî bû, lezandin bû. Lê îro ev wezîfe berevajî bûye: îro zêdekirina tewsê ne tiştekî baş e, îro sekinandina lezûbezê mecbûrî ye. Xwesînorkirin, nûçe bijartin û sekinandina ku bi lez û bezê nebe, keştiya me nav berf û baran û bahozan da bi nav dibe. Min bi lêborînan dest pê kiribû û lêborînek jî bo ders dayînê ji we xwastibû. Dixwazim dîsa bi mijara dersê paşîya qezîyên xwe bînim: di okyanosa medyaya dîgîtal da qeyde û qanûna herî mezin a rêvebirinê hînbûn e ne hînkirin e, dersgirtin e ne derdayîn e. Ji bo temama pirtûkê lînka di pêvekê de bitikîne. [E-kitêba Rojnamegerîya Kurdî ya Dijital derket](https://www.botantimes.com/e-kiteba-rojnamegeriya-kurdi-ya-dijital-derket/)