Rapora berfireh a bi navê "Ji Çavê Ciwanan Pêvajoya Muzakereyê: Hest, Tecrûbe û Bendewarî" ya ku di Hezîrana 2026an de hatiye weşandin, nîşan dide ku ciwanên li Tirkiyeyê derbarê pêvajoya muzakereyê ya ku di Cotmeha 2024an de dest pê kiribû, tam dabeşî du beşan bûne.
Ev lêkolîn ji aliyê Foruma Saziyên Ciwanan (GOF) û Navenda Heqîqet, Dad û Bîrgehê (Hafıza Merkezi) ve hatiye weşandin û xebata wê ya qadê jî ji aliyê Navenda Lêkolînên Bandora Civakî (TEAM) ve hatiye kirin. Li gorî raporê, %50,7ê ciwanan piştgiriya vê pêvajoyê dikin, lê %49,3ê wan li dijî pêvajoyê ne.
Rapor balê dikişîne ser bawerî-şikestina ciwanan a li hemberî saziyên dewletê û sîstemê. Di lêkolîna qadê ya TEAMê de derketiye holê ku %70,1ê ciwanan meşa welat "xirab" dibînin. Di rêza pirsgirêkên herî mezin de aborî (%34,1) û dad-hiqûq (%33,1) cih digirin; mijara ewlehiya neteweyî tenê ji bo %1,9ê ciwanan wekî pirsgirêka sereke tê dîtin. Her wiha %68,7ê ciwanan diyar kirine ku ew ewlehiyê bi dadgehan nayînin.
Li ser Siyasetê Tirs û Sansûr Heye
Yek ji encamên herî balkêş ên raporê, zexta ku ciwan di jiyana xwe ya rojane de hîs dikin e. Ji her 10 ciwanan 7 kes dema ku li ser medyaya civakî dîtinên xwe yên siyasî parve dikin, dilerizin û ditirsin. Ev rêje di nav karmendên dewletê de diçe %79,4an û di nav xebatkarên pispor ên pîşeyî de diçe %82,1ê.
Her wiha derketiye holê ku li %49ê malên ciwanan de dema ku siyaset tê axaftin mirovan hay ji xwe hene; ev rêje di nav ciwanên ku zimanê wan ê zikmakî Kurdî ye de diçe %58,6an.
Ji aliyê din ve, %48,4ê ciwanan şahidî kirine ku dema di qada giştî de bi Kurdî hatibe axaftin, bertekên neyînî hatine nîşandan.
Ji bo Aştiyê Şertê Sereke: Dewleta Hiqûqê
Cudahî û dabeşbûna di navbera piştgirên pêvajoyê û yên li dijî pêvajoyê de, dema ku mijar tê ser şertên aştiya civakî, vediguhere lihevkirineke mezin. Ciwanên ku tev li lêkolîna Foruma Saziyên Ciwanan û Navenda Bîrgehê bûne, herî zêde li ser van xalan li hev dikin:
Hêzkirina dewleta hiqûqê (%94,5)
Azadiyên kesane (%92,4)
Hevwelatiya wekhev ji bo her kesî (%92,3)
Daneyên qadê yên Navenda Lêkolînên Bandora Civakî nîşan didin ku fikar di nav ciwanan de hestê herî serdest e (%52,2). Lê belê, di navbera ciwanên Kurd û Tirk de di warê hêvîdariyê de cudahiyeke mezin heye: dema ku %66ê ciwanên ku zimanê wan ê zikmakî Kurdî ye ji pêvajoyê bihêvî ne, ev rêje di nav ciwanên ku zimanê wan ê zikmakî Tirkî ye de 30 pûan kêmtir e.
Di dawiyê de, ciwan rexne dikin ku ew di vê pêvajoyê de cîh nagirin; tenê %35,8ê wan hîs dikin ku dengê wan tê bihîstin.
