Bacên gumrukê yên Amerîkayê: Şerê bazirganiyê û bandora wê ya li ser Rojhilata Navîn

Biryara dawîyê ya Serokê Amerîkayê Donald Trump a derbarê sepandina bacên gumrukê yên nû li ser bêhtirî 25 welatên cîhanê, dê rewşa aboriya navneteweyî û bi taybetî ya Rojhilata Navîn bi ji binî ve biguherîne. Ev guherîn dê çawa bandorê li ser welatên herêmê bike û ji bo aboriya Kurdan çi derfet û xetere pêk bîne?

Rêjeyên bacê: Siyaseta nerm û hişk

Biryara Serokê Trump a derbarê bacên nû, ku wî weke "roja rizgariya Amerîkayê" bi nav kir, hişk diyar dibe. Lê belê, dema mirov rêjeyên bacê yên li ser her welatî dinêre, mirov dibîne ku ev siyaset li gorî berjewendiyên Amerîkayê hatiye dariştin.

Baca herî bilind li ser Sûriyeyê (41%) û Iraqê (39%) hatiye sepandin, dema ku Tirkiye û Îran bi tenê 10% bac li ser wan hatiye danîn. Berevajî Iraq û Sûriyeyê, Tirkiye endama NATOyê ye û ji bo siyaseta Amerîkayê di herêmê de girîng e. Herwiha Îran, tevî nakokiyên siyasî yên dirêj bi Amerîkayê re, bi rêjeya baca kêmtir hatiye diyarkirin. Ev nîşan dide ku Amerîka hewl dide têkiliyên xwe yên girîng di bin ronahiya berjewendiyên xwe de şîrove bike.

Tirkiye: Pirsgirêkeka nû

Aboriya Tirkiyeyê ku jixwe di bin giraniya bihabûna zêde û dabeşbûna newekhev a dahatê de ye, dê bi sepandina van bacên nû rastî pirsgirêkeke din bibe. Tevî ku rêjeya bacê (10%) li gorî welatên din kêmtir e, dîsa jî firotina Tirkiyeyê ya ber bi Amerîkayê ve (bi taybetî di warê otomobîl, parçeyên teknîkî, cil û berg û berhemên çandiniyê) dê bi giranî bandor bibe.

Bi qasî 10 milyar dolar firotina Tirkiyeyê ber bi Amerîkayê ve ye, û zêdebûna bihayê van berheman dê bibe sedem ku para bazara Tirkiyeyê li Amerîkayê kêm bibe. Ev dê zexteke mezin li ser lîreya Tirk a ku jixwe qels e bike û dibe ku bibe sedem ku bihayan zêdetir bilind bibin.

Îran: Dorpêçên navneteweyî û baca nû

Îran, ku jixwe di bin giraniya dorpêçên navneteweyî de ye, zêdebûna bacên Amerîkayê li ser berhemên xwe weke pirsgirêkeke mezin nabîne. Ji ber ku asta kirîn û firotinê di navbera her du welatan de jixwe gelekî kêm e, bandora baca 10% li ser Îranê dê zêde nebe.

Lê belê, ev dibe ku bibe sedema zêdebûna hewildanên Îranê ji bo xurtkirina bazirganiya xwe bi welatên din re, bi taybetî Çîn, Rûsya û welatên herêmê. Ev dikare derfetên nû ji bo kirîn û firotina sînorî ya Kurd-Îranî pêk bîne.

Iraq û Herêma Kurdistanê: Zirareka mezin, derfetên mezin

Iraq, ku yek ji welatên ewil e ku serokê Amerîkayê bacên bilind (39%) li ser sepandiye, dê rastî zirareke mezin bibe. Iraq, bi taybetî petrolê, dişîne Amerîkayê û ji Amerîkayê amûr û berhemên pîşesaziyê tîne.

Ev pirsgirêk dê bandorê li ser tevahiya aboriya Iraqê bike, lê belê herêma Kurdistanê dibe ku ji vê rewşê derfeteke girîng bi dest bixe. Ji ber girîngiya petrolê di navbera Herêma Kurdistanê û Amerîkayê de, dibe ku Iraq neçar bimîne ku rê bide zêdebûna firotina petrolê ji Herêma Kurdistanê ber bi bazarên navneteweyî.

Sûriye: Baca herî bilind, bandora kêmtirîn

Sûriye ku baca herî bilind (41%) li ser hatiye danîn, dibe ku kêmtirîn bandor ji vê biryarê bibîne. Ji ber şer û dorpêçên berê ku li ser Sûriyeyê hatine sepandin, kirîn û firotina navbera Sûriye û Amerîkayê jixwe di asta herî nizm de ye.

Lê belê, ev dibe ku bibe sedema xurtbûna têkiliyên bazirganî yên navbera Sûriye û Rûsya, Çîn û Îranê. Herwiha ev bandorê li ser bazara reş a sînorî di navbera Sûriye û Tirkiyeyê de dike ku li wir jî Kurd rola sereke dilîzin.

Derfet û xetere ji bo Kurdan

Derfet:

1. Bazarên nû: Kêmbûna firotina kelûpelên van welatan ber bi Amerîkayê ve dikare bibe sedema berê xwe dana bazarên herêmî, ku ev jî dibe ku bibe derfet ji bo bazirganên Kurd li Başûr û Rojavayê Kurdistanê.
2. Sektora petrolê: Herêma Kurdistanê, ku yek ji hilberînerên sereke yên petrolê ye, dikare ji valahiyên di bazara cîhanî ya petrolê de ku ji ber bilindbûna baca li ser Iraqê çêbibin, sûd werbigire.
3. Pêşketina bazirganiya sînorî: Xurtbûna kirîn û firotina navbera Îran, Iraq, Sûriye û Tirkiyeyê dê derfeta zêdekirina rola bazirganên Kurd bike, ku bi gelemperî di van bazirganiyên sînorî de rol dilîzin.
4. Veberhênanên nû: Welatên ku Amerîkayê bac li ser wan zêde kiriye, dê li bazarên nû û hevkarên nû yên bazirganiyê bigerin, ku ev jî dibe ku Herêma Kurdistanê ji bo veberhênanên nû zêdetir bikêr bike.

Xetere:

1. Bêîstiqrariya aborî ya herêmê: Zêdebûna biha ya berhemên ku ji Amerîkayê tên û kêmbûna dahatên firotina ber bi Amerîkayê ve dibe ku bibe sedema bêîstiqrariya aborî ya herêmê, ku ev jî dê bandoreke neyînî li ser aboriya Kurdistanê bike.
2. Zêdebûna bihabûnê: Zêdebûna bacê dê bibe sedema bilindbûna bihayê berhemên ku ji derve tên, ku ev jî dê bandorê li ser bihabûnê bike.
3. Bandora li ser petrolê: Kêmbûna dahata ji firotina petrolê dê bandoreke neyînî li ser dahatên Herêma Kurdistana Iraqê bike ku bi piranî girêdayî petrolê ye.

Rêya li pêş kurdan

Di vê qonaxa nû ya siyaseta aborî ya cîhanê de, Kurd dikarin bi van stratejiyên xwarê ji xeteran dûr bikevin û ji derfetan sûd werbigirin:

1. Cûrbicûrkirina bazarên firotinê: Ji bo kêmkirina bandora vê şerê bazirganiyê, divê bazirganên Kurd bazarên xwe yên kirîn û firotinê bêtir cûrbicûr bikin.
2. Pêşketina beşên nû: Herêma Kurdistanê, ku niha bi piranî girêdayî dahatên petrolê ye, divê berê xwe bide pêşketina beşên din ên wek çandinî, geşt û guzar, û teknolojiyê.
3. Xurtkirina têkiliyên herêmî: Xurtkirina têkiliyên bazirganî bi welatên herêmê re û bi taybetî bi bajarên Kurdî yên li Tirkiye, Îran û Sûriyeyê re dê bibe sedema kêmkirina bandora neyînî ya sepandina bacên gumrukê.
4. Danûstandina aborî: Divê Herêma Kurdistanê di warê danûstandina aborî de xurtir bibe û lihevhatina xwe bi Ewropa û Asya re zêde bike.

Encam

Sepandina bacên gumrukê yên nû ji aliyê Amerîkayê ve, tevî ku weke "roja rizgariya Amerîkayê" hate bi nav kirin, dibe ku bibe sedema guherînên mezin di hevkêşeyên aborî yên navneteweyî û herêmî de. Kurd, ku di navbera van welatên ku bacên nû li ser hatine sepandin de dijîn, divê bi stratejiyeke zelal û berbiçav vê pirsgirêka nû şîrove bikin û ji derfetên nû sûdê herî mezin werbigirin.

Nivîskar: Ekonomîstê Botanê