Hejmara welatên ku rojnamevanan sirgûn dikin du qat zêde bûye - RSF

Rojnamegerên Bêsînor (RSF) li seranserê cîhanê daxuyanîyeka nû belav kiriye. Li gorî daxuyanîya rêxistinê, sirgûnkirina rojnamevanan li cîhanê zêde bûye.

Rêxistinê ji sala 2021ê û vir ve nexşeyeka nû amade kiriye. Ew nexşe rewşa rojnamevanên sirgûnkirî nîşan dide. Hejmara welatên ku rojnamevan jê direvin di pênc salên dawîyê de du qat zêde bûye. Siyaset û kêşeyên ewlehîyê dibin sedema vê rewşê. Rojnamevan dixwazin di şertên giran de jî karê xwe bikin. Lê polîtîkayên welatan astengên mezin derdixin pêşiya wan.

Bilançoya giran ya pênc salan

Berpirsê Endeksa Azadiya Çapemeniyê ya Cîhanê, Vianney Loriquet li ser mijarê daxuyanî daye. Loriquet dîyar kiriye ku wan piştgirî daye 1.468 rojnamevanan ku ji zêdetirî 60 welatî reviyane. Rojnameger ji ber gefan, girtîgehê û tirsê reviyane. Li gorî gotina Loriquet ev hejmar beşeka piçûk a pirsgirêkê pêk tîne. Êşa rojnamevanên sirgûnkirî bi revê bi dawî nabe. Ew li welatên nû bi şantaj û tundîya îdarî re rû bi rû dimînin. Loriquet daxwaza vîzeya lezgîn û mafê rûniştinê yê daîmî ji bo wan kiriye.

Navendên herî mezin yên sirgûnê

Di navbera salên 2021 û 2025an de sirgûnê derbeka mezin li rojnamegerîya serbixwe xistiye. Di vê demê de 677 rojnamevanên Afgan reviyane. Her weha 160 rojnamevanên Rus û 101 rojnamevanên Myanmarî welatê xwe terk kirine. Ev diyarde tenê li herêmeka cîhanê nîne. Ew her diçe belav dibe. Di sala 2021ê de 19 welat di vê rewşê de bûn. Ev hejmar di sala 2025an de gihaye 40 welatî. Piştgirîya RSFê ya ji bo van kesan di asteka bilind de ye.

Şer û krîzên siyasî li parzemînan

Krîzên ewlehîyê û şer dibin sedema sereke ya koçberîyê. Li rojhilatê Komara Demokratîk a Kongoyê şerî rêyên nû yên sirgûnê vekirine. Di sala 2025an de 21 rojnamevan ji vî welatî reviyane. Piraniya wan çûne Burundi û Ugandayê. Li herêma Sahelê jî ev rewş belav dibe. Mali, Çad, Nijerya, Gîne û Burkina Faso di vê lîsteyê de ne. Ev pêl ber bi Senegalê ve diçe. Li Amerîkaya Latîn jî tundîya kartelan û rejîmên otorîter zextê li rojnamegerîyê dikin. Ji 1ê Kanûna paşiyê ya sala 2026an û vir ve li Meksîka, Kolombiya û Guatemalayê şeş rojnamevan hatine kuştin. Efganistan jî bûye navenda herî mezin ya sirgûnkirina rojnamevanan.

Çareserîya nakok ya Tirkiye û Misirê

Misir û Tirkiye îkameyê didin rojnamevanên bîyanî. Lê ew di heman demê de rojnamevanên xwe yên rexnegir sirgûn dikin. Ji sala 2021ê û vir ve herî kêm 31 rojnamevanên Sûdanî û Filistînî çûne Misirê. Hejmara giştî ya rojnamevanên Sûdanî yên li Misirê ji 300î zêdetir e. Tirkiye jî navendeka herêmî ya qebûlkirina penaberan pêk tîne. Ji sala 2021ê û vir ve herî kêm 46 rojnamevanên ji Efganistan, Filistîn û Sûriyeyê li Tirkiyeyê bi cih bûne. Lê karê azad li Tirkiyeyê gelekî zehmet e. Di navbera salên 2021 û 2025an de herî kêm 10 rojnamevanên herêmî neçar mane ji Tirkiyeyê derkevin.

Belgefîlma “Kî me ez” dê li Stokholmê bê nîşandan

Belgefîlma li ser jîyana Cegerxwînî ya Esin Akgulê dê 20ê hezîranê li Stokholma Swêdê bê nîşandan. Navê vê berhemê “Kî me Ez!” e ku di heman demê de navê helbesteka Cegerxwînî bi xwe ye. Şivan Perwerî paşê ew helbest wek “kî ne em!” guhertiye û kiriye stran. Malbata Cegerxwînî û

Botan TimesBotan Times

Zextên deryasayî

Berpirsiyara Buroya Alîkariyê, Victoria Lavenue li ser rîskan axivîye. Lavenue dîyar kiriye ku sirgûn rîskan bi dawî nake. Li welatên nû kêşeyên zimanî û îdarî hene. Binnasîya aborî û tenêbûn jî li van kêşeyan zêde dî dibin. Zextên deryasayî yên dewletan berdewam dikin. Parastina van kesan pewîstîyeka mirovî ye. Ev rewş ji bo parastina mafê agahdarkirinê girîng e. Dewlet divê şertên baş yên jiyanê û entegrasyonê pêşkêşî wan bikin.

Beşa RSFê ya Almanyayê jî di vî warî de çalak e. Vê beşê di pênc salan de piştgirî daye 479 rojnamevanên sirgûnkirî. Di nav wan de 209 rûs û 192 afgan hene. Ji bo amadekirina nexşeyê salên sirgûnê wekî bingeh hatine girtin. Nexşeya nû ya rêxistinê rêyên koçberîyê bi hûrgilî nîşan dide.

Çavkanî: Botan Times, RSF (Rojnamegerên Bêsînor)