Rêbera Naskirina Sûriyeya Nû: kî bi kê re ye? - The New York Times, Reuters, AP, Al Jazeera

Piştî 50 salên desthilatdarîya malbata Esed, di Kanûna pêşiyê ya 2024ê de guherîneka mezin li Sûriyeyê pêk hat. Beşar Esed ji welêt reviya û komeka çekdar a Heyeta Tehrîr Şam (HTS) dest danî ser desthilatdarîyê. Ev rêber rewşa niho ya Sûriyeyê, hêzên navxweyî û derve, û têkilîyên wan rave dike.

Piştgirî û dijminatî

Piştgirîyên sereke:

• Tirkiye û Qeter piştgirîya HTSyê dikin
• DYA û YE piştgirîya hêzên kurdî dikin
• Rûsya û Îran piştgirîya Esed dikirin
• Erebistana Siûdî û Îmarat bi dudilî nêzîk dibin

Nakokîyên sereke:

• Tirkiye û hêzên kurdî dijberên hev in
• Îsraîl li dijî Îran û Hizbullahê ye
• HTS û çekdarên tirkmen li dijî hêzên kurdî ne
• Welatên Rojavayî û Rûsya li dijî hev in

Guherînên dawîyê:

• Rûsya û Îran dev ji piştgirîya Esed berdan
• DYA û YE dest bi danûstandinên bi HTS re kirin
• Tirkiye bû yekemîn dewleta ku HTS nas kir
• Îsraîl êrişên xwe yên li ser Sûriyeyê zêde kir

Desthilatdarîya nû

Heyeta Tehrîr Şam (HTS)

• Berê li bakurrojavayê Sûriyeyê bandor dikir
• Di du hefteyan de gihîşt Şamê
• Têkilîyên xwe yên berê yên bi El Qaîdeyê re qut kirine
• Xwe wek rêxistineka nerm pêşkêş dike
• Niho li ser kontrola welêt e

Soza HTSyê ji bo paşerojê

• Avakirina hikûmeteka nû
• Parastina kêmneteweyên olî
• Aştîya navxweyî
• Têkilîyên navneteweyî yên baş
• Pêşxistina aborîyê

Hêzên navxweyî

Hêzên Kurdî

• Xweserîya xwe ya li bakurê welêt diparêzin
• Ji alîyê DYA ve çek standine
• Li dijî DAIŞê şerê sereke kirine
• Bi çekdarên alîgirê Tirkiyeyê re di nav nakokîyê de ne
• Kontrola herêmên girîng ên petrola Sûriyeyê dikin
• Bûne hêzeka sereke ya herêmê

Çekdarên Tirkmenî û Erebî

• Ji alîyê Tirkiyeyê ve tên piştgirîkirin
• Bi HTŞyê re kar dikin
• Li bakurê welêt xurt in

Muxalefeta Başûr

• Ji komên cida pêk tê
• Bi HTŞ re tevlî guherînê bûn
• Li başûrê welêt bandor dikin

Hêzên herêmî

Tirkiye

• Yekemîn welatê ku bi HTŞ re danûstandin kiriye
• Balyozxaneya xwe li Şamê vekir
• Dixwaze bandora xwe li ser Sûriyeyê zêde bike
• Dixwaze penaberan vegerîne

Îran

• Hevalbendê sereke yê Esed bû
• Ji ber şerê bi Îsraîlê re bêhêz ketiye
• Dixwaze Şiiyên Sûriyeyê biparêze
• Hê jî ji bo bandora xwe hewl dide

Îsraîl

• Piştî revîna Esed êrişên xwe zêde kir
• Hêzên deryayî û depoyên çekan têk bir
• Dixwaze bandora Îranê kêm bike
• Ji HTS re hişyarî da

Qeter

• Ji berê ve bi HTŞyê re têkilî danîbû
• Niho balyozxaneya xwe vekir
• Piştgirîya guherînê dike

Hêzên mezin

Rûsya

• 12 salan piştgirîya Esedî kir
• Bingehên leşkerî li Sûriyeyê hene
• Ji bo parastina van bingehan bi HTŞyê re danûstandin dike
• Ji ber şerê Ûkraynayê bêhêz ketiye

DYA

• HTŞyê wek rêxistineka terorê nas dikir
• Niho dest bi danûstandinan kiriye
• Dixwaze rewşa nû fêm bike
• Hevalbendîya xwe ya bi kurdan re diparêze

Yekîtîya Ewropayê

• Sanctionên/Astengên giran li ser Esed danîbû
• Dixwaze têkilîyên nû ava bike
• Li ser rakirina statûya terorê ya HTS dixebite
• Ji bo alîkarîya mirovî amade ye

Welatên Erebî

Erebistana Siûdî û Îmarat

• Berê bi Esed re kar dikirin
• Ji komên Îslamî re bi guman in
• Bi baldarî nêzîk dibin
• Di nav hewldanên danûstandinê de ne

Misir û Urdin

• Ji bo ewlekarîya herêmî bi fikar in
• Dixwazin têkilîyên diplomatîk ava bikin
• Li hember HTS bi dudilî ne

Pirsgirêkên sereke yên Sûriyeya nû

Pirsgirêkên navxweyî

• Ewlekarîya welêt
• Avakirina hikûmeta navendî
• Lihevkirina komên cida
• Vegerandina penaberan
• Nûkirina bingehê welêt

Pirsgirêkên navneteweyî

• Rakirina statûya terorê
• Rakirina sanctionan
• Peydakirina alîkarîya aborî
• Parastin ji mudaxeleyên derve
• Danîna têkilîyên diplomatîk

Astengên aborî

• Enflasyona bilind
• Xizanîya giştî
• Şikestina bingehê welêt
• Kêmbûna veberhênanê
• Bêkarîya bilind

Çavkanî: The New York Times, Botan Times, Reuters, AP, Al Jazeera

Berhevkar û wergêr: Murat Bayram