Kentte yürütülen kültürel restorasyon projeleriyle unutulmaya yüz tutmuş bin yıllık zanaatlar kadınların emeğiyle yeniden hayat buluyor.
Haber: Veli Baltacı
Doğu
Şêx Seîd Efendî (1860–1925), di dema dawî ya Dewleta Osmanî û salên damezrandina Komarê de jiya; ew yek ji pêşengên mezin ên rêbaza Nexşibendî- Xalidî, ji rêberên civakî û siyasî yên Kurdan û serokê Hereketa 1925’an bû. Lê belê eger ew tenê wekî serokê Hereketa 1925an were pênasekirin, mîrasa wî ya pir alî dibe ku tenê li ser yek kêliya dîrokî were kêmkirin. Şêx Seîd Efendî, mîrasdarê kevneşopiya zanistî û tesewufî ya bi sedsalan pêşketî, damezrînerê torên medreseyên fireh û yek ji kesayetiyên herî bibandor ên ku jiyana dînî, zanistî û civakî ya Kurdistanê rêberî dikir bû.
Kokên malbata wî ji Bademyar a nêzîkî Tebrîzê ber bi Urmiyê, ji wir jî ber bi Diyarbekir, Palû û Xinûsê ve diçin û xwediyê silsileya malbata seyîd û ji terîqeta Nexşibendî-Xalidî bû.
Ji sedsala XVI. ve Şêxên Bademyarî û Urmiyêyê li Kurdistanê çalak bûne; ne tenê kevneşopiyeke tesewufî ava kirine, lê bi avakirina medreseyan di hilberîna zanistî û rêberiya civakî de jî pêşengî kirine. Bapîrê Şêx Seîd efendî, Şêx Elî Septî Efendî, jî yek ji temsîlkarên girîng ên vê kevneşopiyê bû û xelîfeyê Mevlana Xalidê Bexdadî bû.
Şêx Seîd Efendî ji temenê biçûk ve dest bi perwerdeya medreseyê kir. Piştî ku perwerdeya xwe ya destpêkê li ba bavê xwe Şêx Mehmûd Fewzî Efendî û apê xwe Şêx Hesen Efendî temam kir, di zanistên Îslamî yên klasîk de kûr bû û di temenê ciwan de icazet bidestxist. Ziyareta Hicazê jî yek ji xalên herî girîng ên jiyana zanistî ya wî bû. Li wir bi taybetî li ser zanista hedîsê rawestiya û ji alimên pêşeng ên wê demê ders stend û icazetnameya hedîsê wergirt.
Di kevneşopiya Nexşibendî-Xalidî ya ku Şêx Seîd Efendî tê de mezin bûbû de, veqetiyanazanistê ji tesewufê nedihat qebûlkirin. Di pergalên perwerdeyê yên Mevlana Xalidê Bexdadî de, tenê xwendina medreseyê an jî tenê meşîna rêya tesewufê têr nedikir. Kesên ku di her du waran de jî jêhatî nebûna, icazet nedigirtin. Li gorî vê têgihiştinê, diviyabû ku xelîfek hem di ilmên zahirî de hem jî di terbiya tesewufî de gihîştî be. Di çarçoveya ekola Şêx Elî Septî de, Şêx Seîd Efendî jî wekî temsîlkarekî vê kevneşopiyê, desthilatdariya ilm û rêberiya tesewufî di şexsê xwe de gihandibû hev.
Şêx Seîd Efendî, mîrasa zanistî ya ku ji bavê xwe wergirtibû hîn bêtir pêş xist û torên medreseyên fireh ava kirin. Di wan medreseyan de gelek muderrisan kar dikir û bi sedan şagirt perwerde dibûn. Her wiha wekî yek ji dewlemendtirîn tacirên wê demê yên vilayetên Şarqê bû. Bi taybetî li Heleb û Şamê bi bazirganiya heywanan re mijûl dibû û bi pereyên ku bidest dixist, medreseyên xwe ji aliyê aborî ve serbixwe dikir. Wekî din jî bi navendên zanistî yên girîng ên Misirê, Şamê, Helebê, Bexdadê, Hicazê û Semerkendê re têkiliyên nêzîk datanî. Di van geriyanên xwe de berhemên destnivîs bidest dixistin û yek ji dewlemendtirîn pirtûkxaneyên şexsî yên ilmî yên wê demê ava kiribû.
Bi pêvajoya damezrandina Komarê re, veguherînên siyasî û civakî yên hatin kirin, bi taybetî li vilayetên Kurdan, bûn sedema bêhêvîtiyeke kûr. Di 1924’an de rakirina xilafetê, girtinên tekiye û medreseyan, tasfiyekirina saziyên dînî û lezkirina polîtîkayên navendîbûnê, ne tenê wekî reformên îdarî, lê wekî gavên ku nizama civakî ji bingeh ve diguherand hatin dîtin. Wekî din, di salên “Mucadeleya Millî” de sozên otonomî û pêşerojeke siyasî ya hevpar ên ji Kurdan re hatibûn dayîn nehatin cih. Û hukumeta nû li ser nasnameya Tirkbûnê dewlet-neteweyiyek armanc kir. Polîtîkayên înkar û asîmîlasyonê yên li hemberî nasnameya Kurdî, bêhêvîtiya li herêmê hîn kûrtir kir. Wekî ku Şêx Seîd Efendî gotibû, bi rakirina xilafetê re “girêdana dawî ya di navbera Kurd û Tirkan de” jî qetiyabû. Ji ber vê yekê Hereketa 1925’an divê ne tenê wekî berhema hesasiyetên dînî an jî tenê wekî berhema neteweperestiya Kurdî, lê wekî şikestineke dîrokî ya ku daxwazên dînî, siyasî û civakî bi hev re têkel bûbûn were nirxandin.
Şêx Seîd Efendî bi desthilatdariya xwe ya ilmî, meşruiyeta tasawufî û torên medrese û xelîfeyên ku li ser erdnîgariyeke fireh a Kurdistanê belav bûbûn, bû serokê xwezayî yê hereketê. Hereketa ku li dora derdorên Nexşibendî-Xalidî, eşîran û rêberên herêmî şekil girtibû, di demeke kurt de li devereke fireh belav bû. Lêbelê di çend mehan de hereket lawazbû û Şêx Seîd Efendî û çil û şeş hevalên wî ji aliyê Dadgeha Îstiqlalê ve hatin mehkûmkirin û di 29’ê Hezîrana 1925’an de hatin bidarvekirin.
Lê çîroka Şêx Seîd Efendî bi bidarvekirina wî bi dawî nebû. Di sed sala borî de cihê qebrê wî qet nehate eşkerekirin; medreseya wî û pirtûkxaneya wî ya bi qasî bîst hezar cildî hate talankirin; malbata wî sê caran hate sirgûnkirin. Ji ber vê yekê fêmkirina Şêx Seîd Efendî ne tenê tê wateya fêmkirina Hereketa 1925an. Ew di heman demê de dide fêmkirin ka mirin, bîr û zanîn çawa bûne mijarên destwerdanên siyasî.
Qebrê Wenda yê Sed Salî
Cihê defnkirina Şêx Seîd Efendî bi awayekî fermî qet nehate eşkerekirin. Tevî sed salî derbas bûbe jî, malbat û raya giştî hîna jî cihê qebrê wî nizanin. Ev rewş ne tenê nediyariyeke dîrokî ye. Berevajî vê, ew pratîka jêbirinê nîşan dide.
Veşartina qebrê kesekî ne tenê tê wateya nenasîna cihê defnê. Ew di heman demê de tê wateya qetandina girêdana dawî ya bi mirî re, bêcihhiştina şînê û kontrolkirina hafizeya civakî. Bi vî awayî qebrê wenda yê Şêx Seîd Efendî ne tenê bûyereke berê ye. Ew di heman demê de hewla serdestiya dewletê ya li ser mirinê, bîrê û mekanê e.
Nerîna nekropolîtîkayê [1] destnîşan dike ku dewleta modern ne tenê jiyanê, belku mirinê jî bi rê ve dibe. Serdesthilatî, ne tenê li ser ka mirov çawa bijîn, belku di heman demê de li ser ka piştî mirinê çi bi laşên wan were kirin, li ku werin defnkirin û çawa werin bibîranîn jî desthilatê dimeşîne. Ji vê aliyê ve veşartina qebrê, pratîkeke serdesthilatiyê ye ku li derveyî dawiya biyolojîk a mirinê dirêj dibe.
Û şînkirin ne tenê hesteke kesayetî ye, di heman demê de mafeke civakî û siyasî ya hatî naskirin e [2]. Nebûna qebrê, şîna kesên li pey mane herdem paşde dixe. Veşartina qebrê ya Şêx Seîd Efendî ne tenê wenda kirina bedenekî ye; ew di heman demê de sînordarkirina şîn, bîr û bibîranîna giştî ye jî.
Lê belê qebrên wenda ne tenê bêdengiyê çêdikin; ew di heman demê de hafizeyên dijber jî xwedî dikin. Li Diyarbekirê li derdora Qada Şêx Seîd/Dagkapi çêbûyîna vegotinên herêmî û hafizeya kolektîf a li ser devera ku tê bawerkirin qebr lê ye [3], nîşan dide ku rabirdûya ku dîroka fermî hewl dide bêdeng bike, bi awayên cuda berdewam dike. Bi vî awayî qebrên wenda yên Şêx Seîd Efendî û hevalên wî, hem yek ji diyarîkirinên herî berbiçav ên îdîaya serdestiya dewletê ya li ser mirinê ne, hem jî bûne sembola xurt a berxwedana hafizeya civakî.
Pirtûkxaneya Talankirî
Piştî Şêx Seîd Efendî ne tenê laşê wî hate armanckirin. Mîrasa wî ya ilmî jî bi awayekî sîstematîk hate talankirin. Pirtûkxaneya wî ya şexsî ya bi qasî bîst hezar cildî ku li medreseya wî ya li Xinûsê bû, hate talankirin. Li gorî şert û mercên wê demê, ev koleksiyon dikarîbû ne tenê wekî yek ji pirtûkxaneyên herî girîng ên şexsî yên Kurdistanê, lê wekî yek ji yên herî girîng ên erdnîgariya Osmanî jî were hesibandin.
Ew pirtûkxane bi salan bi kedeke mezin hatibû avakirin. Şêx Seîd Efendî di geriyanên xwe yên li navendên zanistî yên wekî Misirê, Şamê, Helebê, Hicazê û Semerkendê de, destnivîsên nadir ên bi erebî, farisî, osmanî û zimanên din dikirrîn û dixistin koleksiyona xwe. Ev koleksiyona ku ji berhemên di warên fikhê, hedîsê, tefsîrê, kelamê, mentiqê, tesewufê û dîrokê de pêk dihat. Ew ne tenê cihek bû ku pirtûk lê kom dibûn; ew di heman demê de yek ji hilgirên girîng ên hafizeya ilmî ya kevneşopiya medreseyên Kurdistanê ya bi sedsalan bû.
Di pirtûkxaneyê de ne tenê berhemên klasîk, lê berhemên ku Şêx Seîd Efendî bi xwe nivîsîbûn jî hebûn. Lê piştî 1925’an medrese û pirtûkxaneya wê hatin talankirin; bi hezaran destnivîs û berhemên wê jî hatin talankirin. Li gorî gotinên nêzîkên wî, tenê du berhemên destnivîs hatin rizgarkirin: Risaleya Pirtûkxaneyê [4] û Mecmûaya Fetwayan [5].
Rîsaleya Pirtûkxaneyê yek ji kevintirîn rîsaleyên naskirî ye ku behsa pirtûkxaneyeke taybet li herêma Kurdistanê dike. Şêx Seîd Efendî di vê berhema xwe de bi destnivîsa xwe pirtûkên erebî, farisî, osmanî û bi zimanên din ên di pirtûkxaneya wî de hebûn katalog kiriye û bi agahiyên bîbliyografîk derbarê wan de fihrista mîrasa xwe ya ilmî ava kiriye. Mecmûaya Fetwayan jî berhevokeke girîng a fetwayên li ser mijarên cuda ye.
Talankirina pirtûkxaneya Şêx Seîd Efendî ne tenê talankirina pirtûkan bû; ew di heman demê de wekî erîş û destwerdaneke sîstematîk a li hemberî hafizeya ilmî û çandî ya kevneşopiya medreseyên kurdî jî dikare were dîtin. Îro her du berhemên destnivîsên mayî, şahidên bêdengên bi hezaran pirtûkên windabûyî ne. Ew di heman demê de nîşanên dawîn ên cîhaneke rewşenbîrî ne ku bi awayekî sîstematîk hatiye wêrankirin.
Gotina Dawî
Gotûbêjên li ser Şêx Seîd Efendî pir caran tenê bi aliyên leşkerî û siyasî yên Hereketa 1925an re sînordar dimînin. Lê mîrasa wî li roja bidarvekirina wî bi dawî nebû. Wendahiştina qebrê wî, sê caran sirgûnkirina malbata wî û talankirina pirtûkxaneya wî, hewldana dewletê ya ji bo sazkirina serdestiyeke demdirêj ne tenê li ser bedenan, lê di heman demê de li ser mirinê, bîrêû zanînê jî nîşan dide.
Sed salan şûn da, tiştê ku dimîne ne tenê pirsên dîrokî yên bêbersiv in, lê di heman demê de qebrek û şîneke nedîtî, mîrateyeke rewşenbîrî yê ku hewl hat dayîn were tunekirin, û tevî vê yekê hafizeyeke civakî ya xurt a berdewam dike jî dijî. Ji ber vê yekê, bîranîna Şêx Seîd Efendî ne tenê bîranîna 1925-an e. Ew di heman demê de ji nû ve xuya kirina qebr û şînanedîtî, pirtûkên tunekirî û bîranîna bêdengkirî ye; ew ji nû ve fikirîna li ser mirinê, edaletê û mîrata çandî ye.
• [1] Mbembe, A. (2003). Necropolitics. Public Culture, 15(1), 11–40.
• [2] Butler, J. (2004). Precarious life: The powers of mourning and violence. Verso.
• [3] Özsoy, H. (2010). Between gift and taboo: Death and the negotiation of national identity and sovereignty in the Kurdish conflict in Turkey (Doctoral dissertation, University of Texas at Austin).
• [4] Fırat, A. (Haz. ve Çev.). (2021). Kütüphane Risalesi. Avesta Yayınları.
• [5] Fırat, A. (Haz. ve Çev.). (2022). Fetvâlar Mecmûası. Avesta Yayınları.
Merve Fırat, li ODTUyê namzeta doktorayê ya Zanista Siyasetê ye. Xebatên xwe yên akademîk û doktoraya xwe li Fransa didomîne. Qadên xebata wê mafên mirovan, teoriyên siyasî û meseleya Kurd in.
Merve Fırat
